Je kent vast het gevoel dat een uur lang of kort kan duren – als je rijexamen doet of juist een feestje viert. Er is dan ook een verschil tussen de gelijkmatig gemeten kloktijd en de duur zoals we die ervaren. In het dagelijks leven hebben we steeds meer stress en tijdnood, en dat terwijl ‘onthaasten’ hip is.
Wat zegt de wetenschap hierover? Is bijvoorbeeld in de hersenen te zien hoe tijd werkt? Op het allerkleinste natuurkundige niveau geldt ons intuïtieve begrip van tijd niet meer: de fundamentele natuurkunde kent geen verschil tussen verleden en toekomst.
De historische wetenschap deelt de geschiedenis op in tijdvakken, die ons beeld van het verleden kleuren, denk maar aan de donkere middeleeuwen. Maar ook de manier waarop tijd in taal wordt uitgedrukt stuurt hoe we de wereld begrijpen, bijvoorbeeld de verschillen in werkwoordsvormen van het Nederlands, Frans of Swahili.
De sprekers in deze serie gaan in op tijd als fysiek fenomeen en als innerlijke beleving met een eigen dynamiek. Daarnaast bestaat de tijd ook als een constructie, die het maatschappelijk leven ordent. Hoe onderzoek je tijd als je er zelf niet buiten kunt stappen?
Wegens de verwachte drukte raden wij om op tijd te komen of de lezingen thuis via internet te volgen.
Studiewaardeerbaar
Dit programma is voor studenten van alle studierichtingen te volgen als cursus wetenschapsfilosofie van 7.5 ECTS en wordt georganiseerd i.s.m. de faculteiten Bètawetenschappen, Geesteswetenschappen en Sociale Wetenschappen. Voor informatie over de opzet van de cursus en de eisen met betrekking tot aanwezigheid, tussentijdse opdrachten en eindessay, kijk je op de website van de cursus.
Inschrijven voor studiepunten is niet meer mogelijk.
De reeks is voor algemeen publiek vrij toegankelijk zonder reserveren, dus wees welkom bij één of meer lezingen.
 Studenten die de serie Tijd volgen voor studiepunten dienen uiterlijk om 19.45 uur aanwezig te zijn in de Aula van het Academiegebouw.
Een stempel voor je aanwezigheid krijg je na de lezing.
|
|
|
Woensdag 9 februari
Tijd en verhaal
Prof. dr. Maarten van Buuren (Moderne Letterkunde, UU)
 Opname
 Nieuwsblog: Tijd is een scheppende daad van het bewustzijn
Lees ter voorbereiding Augustinus, Belijdenissen, Boek XI (in het Engels en Frans online beschikbaar)
> Overige leestips
Augustinus gaf in zijn Confessiones een treffende beschrijving van wat tijd is: 'Wanneer maar niemand het me vraagt, weet ik het; wil ik het echter uitleggen aan iemand die het vraagt, dan weet ik het niet.' Het is deze spanning tussen het weten en ervaren van tijd die twintigste-eeuwse filosofen zoals Husserl, Heidegger en Ricoeur als uitgangspunt hebben genomen. Tijd is een belangrijk deel van onze existentie en we kunnen hem alleen leren kennen via ons bewustzijn ervan, zo stelt de fenomenologische school. Van Buuren laat de geschiedenis van dit denken over tijd zien. Uiteindelijk komt die uit op een methode waarin we met de tijd in dialoog treden. Onze verhouding tot de tijd vertoont raakvlakken met het verhaal. Ook dat vraagt op dezelfde wijze om interpretatie en dialoog.
Woensdag 16 februari
Tijd in het brein
Prof. dr. Dick Swaab (Ned. Inst. voor Neurowetenschappen emiritus Neurobiologie, UvA)
 Opname / live
> Leestips
Dick Swaab schreef de bestseller Wij zijn ons brein. Alles wat we denken, doen en voelen gebeurt in onze hersenen. Geldt dat dan ook voor tijd? Is onze ervaring van tijd terug te voeren op processen het brein? Er zijn twee manieren waarop de hersenen onze tijdbeleving sturen: door de biologische klok, die het dag- en nachtritme regelt. Die klok is heel precies te lokaliseren in een deel van de hersenen. Daarnaast is er het langetermijngeheugen, dat de autobiografische ontwikkeling tot een persoon regelt. Voor mensen met een stoornis in het autobiografisch geheugen staat de tijd altijd stil. We kunnen wel stellen, zegt Swaab, dat biologie onze ervaring van de tijd stuurt.
Woensdag 23 februari
Triptiek van de verleden tijd
Dr. Harry Jansen (historicus en schrijver)
Opname / live
> Leestips
De wetenschap die misschien wel het duidelijkst verbonden is met tijd, is de geschiedschrijving. Historicus Harry Jansen vertelt over de verschillende vormen van tijd, zoals die in de geschiedenis terugkomen. Bijvoorbeeld de visie op geschiedenis die de 'Rise And Fall' in het verleden ziet: periodes met een begin, midden en eind. Maar ook worden gebeurtenissen los van de context, van oorzaak en gevolg beschreven. De idealen van de historicus veranderen zelf ook in de loop van de tijd. Waar streeft de geschiedschrijving naar? Een ene tendens richt zich op het oproepen van het verleden in het heden, de zogenaamde historische sensatie. Een andere tendens gaat eerder uit van een objectieve, feitelijke beschrijving.
Woensdag 2 maart
Was er tijd voor de oerknal? (Deze lezing zal in het Engels gehouden worden.)
Prof. dr. Renate Loll (Natuur- en Sterrenkunde, UU)
Opname / live
> Leestips
Wat is tijd? 'Tijd', aldus Renate Loll, 'is wat ervoor zorgt dat niet alles tegelijk gebeurt.' De eerste theorie over tijd is de relativiteitstheorie van Einstein. Einstein toonde aan dat er geen absolute, universele tijd bestaat; tijd is afhankelijk van waar je bent en hoe je beweegt. Tijd is relatief. Als je kijkt naar deeltjes heel dicht bij de oerknal gaat Einsteins theorie over tijd niet meer op. Om te begrijpen wat dan met tijd gebeurt, heb je kwantumtheorie nodig. Tijd blijft fundamenteel; zonder tijd en causaliteit kan er niet een groot en stabiel universum als het onze ontstaan. Maar er zijn meerdere 'tijden'. Voor de big bang was er geen ruimte, maar wel tijd. Hoe moeten we ons dit voorstellen?
Woensdag 9 maart
De filosofie van tijd
Drs. Victor Gijsbers (Docent Wetenschapsfilosofie, Universiteit Leiden)
Opname / live
> Leestips
De natuurkunde levert vaak tegen-intuïtieve beschrijvingen van onze alledaagse ervaringen. Dat geldt ook in het geval van tijd. Victor Gijsbers zal ingaan op twee natuurkundig-filosofische terreinen waarop tijd een belangrijke rol speelt. Ten eerste is er de asymmetrie van tijd. Dat betekent dat alles maar één kant op kan bewegen. We kunnen nu eenmaal niet teruggaan in de tijd, alleen vooruit. Hoe zit dat precies? Daarnaast zal Gijsbers ingaan op de moeilijkheid die ontstaat als je op een natuurkundige manier de psychologische beleving van tijd wilt benaderen. Voor natuurkundigen is die beleving helemaal niet relevant, het onderscheid in heden, verleden en toekomst doet er niet toe. Wat zegt dat over beide - wetenschap en ervaring?
Woensdag 16 maart
Film: L'Annee dernière à Marienbad
Inl. door prof. dr. Frank Kessler (Media- en Cultuurwetenschappen, UU)
Filmtheater ’t Hoogt,
Let op:
entree €5
Opname / live
> Leestips
L'Année dernière à Marienbad is een film uit 1961 van de Franse regisseur Alain Resnais, naar een script van Alain Robbe-Grillet. Een man en een vrouw ontmoeten elkaar - volgens de man kennen zij elkaar van een eerder treffen in Marienbad, de vrouw zegt hem niet te kennen. Resnais legt in zijn film de nadruk op tijd door een niet-chronologisch verloop, gebruik van flashbacks, maar ook minder gebruikelijke technieken als herhaling en een onduidelijke volgorde van gebeurtenissen. Frank Kessler voorziet de film van een inleiding.
Woensdag 23 maart
Tijdnood
Prof. dr. Tanja van der Lippe (Sociologie, UU)
Opname / live
> Leestips
De sociologie houdt zich uitgebreid bezig met tijd. Denk maar aan alle onderzoeken naar en nieuwsberichten over de verhouding tussen werk- en privétijd, de toegenomen tijdsdruk in het moderne leven en de effecten van de 24 uureconomie. Het onderscheid tussen kloktijd en ervaren tijd gebruikt de socioloog ook, maar er zijn wel degelijk manieren om iets als 'subjectieve tijdsbeleving' te meten. Juist het statistisch onderzoeken van de subjectief gevoelde tijd, laat trends zien zoals toegenomen tijdsdruk. Van der Lippe brengt je op de hoogte van de laatste bevindingen. In één avond up-to-date. Hoe staat het met jouw tijdnood?
Woensdag 30 maart
Tijd in taal
Prof. dr. Henriëtte de Swart (Franse Taalkunde, UU)
Opname / live
> Leestips
De manier waarop mensen zich uitdrukken in de taal, zegt iets over hoe mensen tijd ervaren. Dat zie je aan metaforen die gebruikt worden om tijd te beschrijven. De taalgebruiker drukt zich op een bepaalde manier uit en zegt zo iets over zijn of haar ervaring. Maar de taal die je gebruikt geeft ook op een heel subtiele manier vorm aan je beleving. Dat zie je als je verschillende talen vergelijkt, bijvoorbeeld in de constructie van werkwoordsvormen. De beleving van tijd zit ingebakken in de grammatica en is verankerd in de taal. Wat betekent dat voor 'de wetenschap van tijd' die zich ook bedient van taal om de werkelijkheid te beschrijven?
| |
Algemeen:
• Website behorende bij de cursus: www.uu.nl/wetfilos
• The Experience and Perception of Time. Stanford Encyclopedia of Philosophy
• Philip Zimbardo, De tijdparadox. Ontdek wat je relatie met tijd zegt over je persoonlijkheid. Kosmos Uitgevers, 2009
• A.F. Chalmers, What is this thing called science? 3rd Edition, Open University Press, 1999
• Jaap van Heerden, Fascinaties. Een intellectuele biografie. Prometheus, 2010
• Thijs Pollmann, De letteren als wetenschappen. Amsterdam University Press, 2003
Maarten van Buuren:
• Maarten van Buuren, Kikker gaat fietsen, of over het leed dat leven heet. Lemniscaat, 2008
• Maarten van Buuren, De innerlijke ervaring. Historische Uitgeverij, 2008
• Hans Achterhuis, Bergson over innerlijke tijd. In: Filosofie Magazine nr. 6, 2003
• Augustinus, Belijdenissen, Boek XI (in het Frans hier online te lezen; in het Engels hier)
• Ger Groot, De ruimte van de verbeelding vergroten. Gesprek met Paul Ricoeur. In: Streven, februari 1998
Dick Swaab:
• Dick Swaab, Wij zijn ons brein. Uitgeverij Contact, 2010
• Douwe Draaisma, Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt. Historische Uitgeverij, 2002
Harry Jansen:
• Harry Jansen, Triptiek van de tijd. Vantilt, 2010
• Harry Jansen en Maria Grever (red.), De ongrijpbare tijd. Temporaliteit en de constructie van het verleden. Verloren, 2001
Renate Loll:
• Gieljan de Vries, Het verleden is een ander heelal. Kennislink.nl 26-10-2006
• Being and Becoming in Modern Physics. Stanford Encyclopedia of Philosophy
Victor Gijsbers:
• Backward Causation. Stanford Encyclopedia of Philosophy
• Thermodynamic Asymmetry in Time. Stanford Encyclopedia of Philosophy
Tijd in film:
• Fiona A. Villella, Circular Narratives: Highlights of Popular Cinema in the '90s.
Tanja van der Lippe:
• Tanja van der Lippe, Andere tijden voor werk en privé (pdf). Oratie uitgesproken 12 november 2004
Henriëtte de Swart:
• Anthony Galton, Temporal logic, Stanford Encyclopedia of Philosophy
• George Lakoff and Mark Johnson, Metaphors We Live By. University of Chicago Press, 1980
• Carlota Smith, The Parameter Of Aspect. Kluwer, 1991/1997
• Henriëtte de Swart, Verbal aspect across languages (pdf). In: Robert Binnick (ed.). Handbook of Tense and Aspect, Oxford: Oxford University Press, 2011
• Ellen de Bruin, Denken met je lichaam. Metaforen lijken tamelijk willekeurig per cultuur te verschillen. (pdf) In: NRC Handelsblad, 15 november 2010
|
Tijd
